ABŞ, Rusiya və Çin liderlərinin mümkün üçtərəfli görüşü beynəlxalq siyasətdə yeni geosiyasi razılaşmaların başlanğıcı ola bilər. Lakin Kiyev və Tayvan kimi danışıqlar masasında təmsil olunmayan tərəflər bundan ciddi narahatdır.
“Unikal” xarici mətbuat əsasında təhlil hazırlayıb.
Dünyanın üç ən güclü dövlətinin liderləri – ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Sədri Si Cinpin gələn həftə qlobal problemləri müzakirə etmək üçün bir araya gələ bilərlər. Ukrayna və İran müharibələri, nüvə silahlarına nəzarət və süni intellekt məsələlərinin gündəmə gələcəyi ehtimal olunur.
Reuters agentliyinin məlumatına görə, liderlərin Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) forumu çərçivəsində görüşməsi gözlənilir. Bununla belə, danışıqların formatı və gündəliyi ilə bağlı yekun razılıq hələ əldə edilməyib.
Görüşün mümkün nəticələri ilə bağlı gözləntilər fərqli olsa da, tərəflərin hər birinin öz maraqları var. Vladimir Putin Ukrayna müharibəsinin Moskvanın şərtləri əsasında başa çatdırılması üçün fürsət axtarır. Donald Tramp isə beynəlxalq arenada böyük diplomatik uğur qazanmaq, xüsusilə nüvə silahlarına nəzarət sahəsində üçtərəfli razılaşmaya nail olmaq istəyir.
Si Cinpin üçün isə bu görüş daha mürəkkəb diplomatik mənzərə yaradır. Çünki Pekin ABŞ və Rusiya ilə nüvə silahlarına nəzarət məsələsində eyni çərçivədə müzakirələr aparmağa həvəsli deyil. ABŞ və Rusiyanın hər birinin 5 mindən çox nüvə başlığına malik olduğu halda, Çinin arsenalında təxminən 500 nüvə başlığının olduğu bildirilir. Pekin isə nüvə potensialını sürətlə genişləndirir.
1945-ci ilin Yaltası yenidən gündəmə gəlir
Mümkün görüşün ən diqqətçəkən tərəfi onun 1945-ci il Yalta konfransı ilə müqayisə edilməsidir.
İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın ABŞ, Böyük Britaniya və Sovet İttifaqının liderləri Yaltada bir araya gələrək müharibədən sonrakı dünya nizamının əsaslarını müzakirə etmişdilər. Həmin konfrans sonradan böyük dövlətlərin kiçik ölkələrin taleyinə təsir edən qərarlar qəbul etməsinin simvoluna çevrildi.
İndi isə oxşar ssenarinin təkrarlanması ehtimalı Ukraynadan Yaponiyaya qədər narahatlıq doğurur.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski daha əvvəl belə bir görüşün yeni təsir dairələrinin bölüşdürülməsinə çevrilməsini istəmədiklərini bildirmişdi.
Əslində, Kiyevin narahatlığı başadüşüləndir. Ukraynanın iştirakı olmadan onun gələcəyinə dair hər hansı razılaşmanın müzakirə edilməsi ölkənin suverenliyi və ərazi bütövlüyü baxımından ciddi suallar yarada bilər. Eyni narahatlıq Tayvan üçün də aktualdır.
Putin üçün diplomatik qələbə, Tramp üçün tarixi fürsət
Kreml üçün belə bir görüşün özü də mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır. Putin ABŞ və Çin liderləri ilə eyni masa arxasında əyləşməklə Rusiyanın qlobal güc statusunu nümayiş etdirmək imkanı əldə edə bilər.
Rusiyalı millətçi ideoloq Aleksandr Duqin görüşü çoxqütblü dünya nizamının təsdiqi kimi qiymətləndirib.
Tramp isə bu görüşdən öz siyasi mövqeyini gücləndirmək üçün istifadə etməyə çalışa bilər. Xüsusilə ABŞ daxilində siyasi təzyiqlərin artdığı bir vaxtda beynəlxalq arenada əldə ediləcək diplomatik uğur onun siyasi irsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər.
Lakin Pekinlə Moskvanın da bütün məsələlərdə eyni mövqedə olmadığı görünür. Reuters-in mənbələrinə görə, Rusiya Ukrayna müharibəsinin müzakirə gündəliyinə daxil edilməsində maraqlıdır, Çin isə bu məsələyə ehtiyatla yanaşır.
Yeni dünya düzəni, yoxsa diplomatik nümayiş?
Əsas sual budur: bu görüş həqiqətən də beynəlxalq münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı olacaq, yoxsa sadəcə üç liderin siyasi nüfuzunu nümayiş etdirdiyi diplomatik tədbir kimi tarixə düşəcək?
Bir tərəfdən, ABŞ, Rusiya və Çin arasında birbaşa dialoq qlobal gərginliyin azaldılması üçün imkan yarada bilər. Digər tərəfdən, kiçik və orta dövlətlərin maraqlarının böyük güclərin razılaşmaları fonunda arxa plana keçməsi təhlükəsi mövcuddur.
1945-ci ildə Yaltada formalaşan dünya nizamı onilliklər boyu beynəlxalq siyasətə təsir göstərdi. İndi isə dünyanın yenidən təsir dairələrinə bölünməsi ehtimalı gündəmdədir.
Ancaq bugünkü dünya 1945-ci ilin dünyası deyil. Ukrayna, Tayvan və digər dövlətlər artıq beynəlxalq siyasətin sadəcə müşahidəçiləri olmaq istəmirlər. Buna görə də mümkün üçtərəfli görüşün nəticəsi yalnız Vaşinqton, Moskva və Pekinin maraqları ilə ölçülməyəcək.
Bir məsələ aydındır: yeni Yalta baş tutarsa, onun nəticələri yalnız üç liderin deyil, bütün dünyanın gələcəyinə təsir göstərə bilər.
Ramil Zeynallı
