Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı çıxan, separatizmi siyasi məqsədlərinin əsasına çevirən və Qarabağ münaqişəsinin uzanmasında rol oynayan şəxslərin taleyi regionun müharibədən sonrakı siyasi mənzərəsini müəyyənləşdirən əsas məsələlərdən biridir. 

Bu gün həmin şəxslərin bir qismi Azərbaycan məhkəməsi qarşısında cavab verib, separatçı rejimin keçmiş rəhbərləri isə törətdikləri əməllərə görə məhkum ediliblər. Lakin Ermənistanın əvvəlki siyasi rəhbərliyinin məsuliyyəti məsələsi hələ də açıq qalır.

Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə Toplantısında səsləndirdiyi fikirlər məhz bu ziddiyyətə diqqət çəkir. Dövlət başçısının çıxışında diqqətçəkən məqam yalnız separatçıların cəzalandırılması deyil, həm də uzun illər münaqişənin siyasi və hərbi əsaslarını formalaşdıran şəxslərin məsuliyyət məsələsinin gündəmdə saxlanılmasıdır.

Azərbaycan Prezidentinin müttəhimlər kürsüsündə erməni faşistlərinin əyləşdiyini bildirərək baş verənləri Nürnberq tribunalı ilə müqayisə etməsi tarixi paraleldən daha geniş məna daşıyır. Bu yanaşma müharibə cinayətlərinin cəzasız qalmaması, separatizmin nəticələrinin aradan qaldırılması və dövlətlərin öz ərazi bütövlüyünü qorumaq hüququ ilə bağlı siyasi mesajdır.

İlham Əliyevin tanklarla Bakını işğal etməklə hədələyən şəxslərin bu gün Azərbaycan həbsxanalarında saxlanıldığını vurğulaması isə münaqişənin siyasi nəticələrində baş verən dəyişiklikləri simvolik şəkildə ifadə edir. Vaxtilə hərbi güc və ərazi iddiaları üzərindən danışanların sonradan məhkəmə qarşısında cavab verməsi regionda qüvvələr nisbətinin dəyişdiyini göstərir.

Münaqişənin tarixində iki fərqli mərhələni bir-birindən ayırmaq vacibdir. Bir tərəfdə Qarabağda fəaliyyət göstərmiş separatçı qurumun siyasi və hərbi rəhbərləri, digər tərəfdə isə Ermənistanın müxtəlif dövrlərdə hakimiyyətdə olmuş siyasi elitası dayanır. Birinci qrupun nümayəndələri Azərbaycan məhkəməsində mühakimə olunublar. İkinci qrupun məsuliyyəti isə hələ də siyasi mübahisə mövzusudur.

2026-cı il fevralın 5-də Bakı Hərbi Məhkəməsi separatçı qurumun bir sıra keçmiş rəhbərləri barəsində ağır həbs cəzaları çıxarıb. Arayik Harutyunyan və daha bir neçə təqsirləndirilən şəxs ömürlük azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum edilib, digər şəxslərə isə uzunmüddətli həbs cəzaları verilib. Ruben Vardanyan ayrıca iş üzrə 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Avqustda Bakı Apellyasiya Məhkəməsi bu hökmləri qüvvədə saxlayıb. 

Bununla belə, siyasi müzakirənin əsas mövzusu yalnız separatçı qurumun keçmiş rəhbərlərinin cəzalandırılması deyil. Daha geniş sual budur: Qarabağ münaqişəsinin onilliklər ərzində davam etməsinə, Azərbaycan ərazilərinin işğal altında qalmasına və qarşıdurmanın dərinləşməsinə görə siyasi məsuliyyət kimlərin üzərinə düşür?

Azərbaycanın mövqeyinə görə, separatçı qurumun rəhbərləri uzun illər mövcud olmuş problemin yalnız bir hissəsidir. Ermənistanın əvvəlki siyasi rəhbərliyinin fəaliyyəti, ərazi iddiaları, hərbi-siyasi qərarları və münaqişənin həlli istiqamətində atdığı addımlar da ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bu kontekstdə Ermənistanın keçmiş prezidentləri Levon Ter-Petrosyan, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın hakimiyyətdə olduğu dövrlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri münaqişənin müxtəlif mərhələlərində Ermənistanın siyasi həyatında mühüm rol oynayıb. Azərbaycan rəhbərliyinin irəli sürdüyü ittihamlar isə onların fəaliyyətinin hüquqi və siyasi qiymətləndirilməsi məsələsini yenidən gündəmə gətirir.

Qarabağ münaqişəsi bir günün, bir hökumətin və ya bir siyasi qərarın nəticəsi olmayıb. Onilliklər ərzində formalaşan qarşıdurmada müxtəlif siyasi rəhbərliklərin qərarları, danışıqlar strategiyaları və hərbi yanaşmaları mühüm rol oynayıb.

Ermənistanın keçmiş rəhbərlərinin fəaliyyətinə qiymət verərkən bu tarixi ardıcıllığı nəzərə almaq lazımdır. Levon Ter-Petrosyan münaqişənin ilk mərhələsində ölkəyə rəhbərlik edib. Robert Köçəryan və Serj Sarkisyanın hakimiyyəti dövründə isə Qarabağ məsələsi Ermənistanın daxili siyasətinin və xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalıb.

Azərbaycanın yanaşmasına görə, Ermənistanın əvvəlki hakimiyyətləri münaqişənin həlli üçün mövcud imkanlardan lazımi şəkildə istifadə etməyib, əksinə, ərazi iddialarını və hərbi-siyasi qarşıdurmanı davam etdiriblər. Bu siyasətin nəticələri təkcə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə təsir göstərib.

Ermənistanın əvvəlki siyasi rəhbərliyinin fəaliyyəti ilə bağlı sualların cavabsız qalması münaqişənin tarixi qiymətləndirilməsini də çətinləşdirir. Əgər məqsəd regionda davamlı sülh qurmaqdırsa, keçmişin ziddiyyətli səhifələri siyasi bəyanatlarla deyil, faktlara əsaslanan araşdırmalar və hüquqi mexanizmlər vasitəsilə aydınlaşdırılmalıdır.

Prezident İlham Əliyevin AQEM sammitində separatçıların mühakiməsini Nürnberq tribunalı ilə müqayisə etməsi təsadüfi deyil. Nürnberq məhkəmələri İkinci Dünya müharibəsindən sonra nasist Almaniyasının rəhbərliyinin törətdiyi beynəlxalq cinayətlərə görə məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm tarixi presedent oldu. Bu proses fərdi məsuliyyət prinsipinin beynəlxalq hüquqda möhkəmlənməsinə əhəmiyyətli töhfə verdi.

Azərbaycan Prezidentinin çıxışında həmin tribunala istinad etməsi də cəzasızlıq probleminə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır. Dövlət başçısı işğal, etnik təmizləmə və müharibə cinayətləri ilə əlaqələndirilən hadisələrə görə məsuliyyətin təmin edilməməsini beynəlxalq sistemin çatışmazlığı kimi təqdim edir.

Məsələnin siyasi baxımdan ən həssas tərəflərindən biri Ermənistanın hazırkı rəhbərliyinin əvvəlki hakimiyyətlərin irsi ilə münasibətidir.

Nikol Paşinyan hökuməti son illərdə Azərbaycanla sülh gündəliyini irəli sürür, dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılmasının vacibliyini vurğulayır. Bu yanaşma regionda yeni mərhələnin başlanması üçün imkanlar yaradır. Bununla belə, sülh siyasətinin uğuru yalnız gələcəyə dair bəyanatlarla ölçülmür. Keçmiş münaqişənin səbəblərinə münasibət, tarixi hadisələrin qiymətləndirilməsi və tərəflərin bir-birinin təhlükəsizlik narahatlıqlarını nəzərə alması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İrəvanın qarşısında mürəkkəb siyasi seçim var. Ermənistanın əvvəlki rəhbərlərinin bütün qərarlarını müdafiə etmək ölkənin keçmişlə bağlı mübahisələri davam etdirməsi deməkdir. Digər tərəfdən, əvvəlki hakimiyyətlərin fəaliyyətini obyektiv qiymətləndirmək cəhdi daxili siyasi müqavimətlə üzləşə bilər. Çünki Qarabağ məsələsi uzun müddət Ermənistanın siyasi kimliyinin, ictimai təsəvvürlərinin və hakimiyyət uğrunda mübarizəsinin əsas elementlərindən biri olub.

Azərbaycan baxımından əsas məsələ Ermənistanın daxili siyasi mübarizəsi deyil, münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması və gələcəkdə təkrarlanmasının qarşısının alınmasıdır. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması, kütləvi məzarlıqlar barədə məlumatların təqdim edilməsi, müharibə cinayətləri ilə bağlı faktların araşdırılması və qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması bu prosesin mühüm istiqamətləridir.

Bu məsələlər üzrə real irəliləyiş sülh gündəliyini möhkəmləndirə bilər. Əksinə, keçmişin yalnız siyasi məqsədlər üçün xatırlanması, konkret sualların cavabsız qalması və tarixi hadisələrə selektiv yanaşma tərəflər arasında etimadın formalaşmasını çətinləşdirəcək.

Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın müharibədən sonrakı siyasi mövqeyini nümayiş etdirir. Bakı münaqişənin əvvəlki mərhələlərində baş verənlərə görə məsuliyyət məsələsinin gündəmdən çıxarılmayacağını bildirir.

Bu mövqe Azərbaycanın gələcək regional siyasəti baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki davamlı sülh yalnız sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və dövlətlərarası sənədlərin imzalanması ilə məhdudlaşmır. Münaqişənin yenidən alovlanmasına səbəb ola biləcək siyasi iddiaların aradan qaldırılması, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və beynəlxalq hüquqa hörmət də vacib şərtlərdir.

Bununla yanaşı, Azərbaycanın maraqlarına xidmət edən ən səmərəli yanaşma hüquqi və siyasi arqumentlərin bir-birini tamamlamasıdır. Münaqişənin tarixi ilə bağlı faktların beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, hüquqi sübutların qorunması və müvafiq mexanizmlərdən istifadə edilməsi ölkənin mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə kömək edə bilər.

Prezident İlham Əliyevin AQEM sammitində səsləndirdiyi fikirlərin əsas siyasi mesajı budur ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş siyasətin nəticələri unudulmamalı, müharibə cinayətləri ilə bağlı iddialar araşdırılmalı və məsuliyyət məsələsi siyasi gündəmdən çıxarılmamalıdır.

Regionda davamlı sülhün qurulması üçün tarixi faktların təhrif edilməməsi, hüquqi məsuliyyətin siyasi məqsədlərə qurban verilməməsi və yeni ərazi iddialarına yol açan yanaşmalardan imtina edilməsi vacibdir.

İrəvanın keçmişlə münasibəti də bu baxımdan sınaq qarşısındadır. Ermənistanın sülhə doğru irəliləməsi üçün yalnız yeni siyasi vədlər verməsi deyil, münaqişənin ağır nəticələrindən lazımi dərslər çıxarması da əhəmiyyətlidir. 

Çünki Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan bu gün keçirilən Nazirlər Kabinetinin iclasında bildirib ki, Azərbaycanla sülh sazişinin ratifikasiyasını 2031-ci ilə qədər qarşısına məqsəd qoyub. 

Unutmamaq lazımdır ki, Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları Ermənistan Konstitusiyasında qaldıqca, Ermənistanın keçmiş siyasi rəhbərliyi layiqli cəzasını almadıqca Paşinyan bu məqsədinə çətin nail olacaq.

Ağarza Elçinoğlu